حق‌تعالى است يا آن كه هر آية مشتمل بر حكمي از احكام شرع يا حكمت وپندى است كه بر آن‌ها دلالت دارد : « وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ آياتٍ بَيِّناتٍ وَما يَكْفُرُ بِها إِلَّا الْفاسِقُونَ » « 1 » و « تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ » « 2 » و « . . . كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ » « 3 » . جاحظ گويد : « خداوند كتاب خود را - كلا وبعضا - بر خلاف شيوهء عرب نام‌گذارى كرد وتمام آن را قرآن ناميد . چنان‌كه عرب مجموع اشعار يك شاعر را ديوان مىگويد . وبعض ( پاره ) آن را مانند قصيدهء ديوان ، سوره وبعض سوره را مانند هر بيت قصيدة ، آية ناميده وآخر هر آية را مانند قافيه در شعر ، فاصله گويند » « 4 » . راغب أصفهاني مىگويد : « آية ، شايد از ريشهء « أيّ » گرفته شده باشد ، زيرا آية است كه روشن مىكند : « أيّا من أيّ ؛ كدام از كدام است » ولى صحيح آن است كه از « تأيّي » اخذ شده باشد ، زيرا تأيّي به معناى تثبّت وپايدارى است . گويند : « تأيّ أي ارفق ؛ مدارا كن ، آرام باش » وشايد از « اوى اليه » گرفته شده باشد ، به معناى پناه بردن وجايگزين كردن وهر ساختمان بلندى را آية گويند : « أَ تَبْنُونَ بِكُلِّ رِيعٍ آيَةً تَعْبَثُونَ « 5 » ؛ در زمين‌هاى مرتفع ساختمان‌هاى بلندى بپامىداريد وبيهوده‌كارى مىكنيد » . سپس گويد : « هر جمله‌اى از قرآن را كه بر حكمي از احكام دلالت كند آية گويند ، خواه سورهء كامل باشد يا چند فصل يا يك فصل از يك سوره ، وگاه به يك كلام كامل كه جدا از كلام ديگر باشد آية گويند . به همين اعتبار آيات سوره‌ها قابل شمارش است وهر سوره را مشتمل بر چند آية گرفته‌اند » « 6 » . لازم است به طور اختصار يادآور شويم كه اشتمال هر سوره بر تعدادى آيات ، يك امر توقيفى است . وكوچك‌ترين سوره - سورهء كوثر - شامل بر سه آية است . وبزرگ‌ترين سوره - سورهء بقره - شامل بر 286 آية است . به هر تقدير كم يا زياد بودن آيه‌هاى هر سوره با دستور خاص پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله انجام گرفته وهمچنان بدون دخل وتصرف تاكنون باقي است ، ودر اين امر سرّى نهفته است كه مربوط به اعجاز قرآن

--> ( 1 ) بقره 2 : 99 . ( 2 ) بقره 2 : 252 . ( 3 ) بقره 2 : 266 . ( 4 ) الاتقان ؛ ج 1 ، ص 143 . ( 5 ) شعراء 26 : 128 . ( 6 ) المفردات ؛ ذيل مادة « أىّ » .